Сям'я

Радкі, прысвечаныя самым дарагім на ўсім свеце людзям.

Матуліны рукі нас песцяць, галубяць,

Так шчыра. як маці, ніхто нас не любіць.

Матуліны рукі - адзіныя ў свеце.

Шануцйе, любіце заўсёды іх, дзеці. (В. Вярба)

 

Дзякуй, маці, што мне падарыла

Ты любоў да зямлі сваёй роднай,

Дзе ўсміхаецца сонца так міла,

Дзе бягуць хвалі рэк мнагаводных. (Е. Лось)

 

Толькі любоў маці сапраўды мацнейшая за смерць. (І. Шамякін)

 

Жанчыны, маці-словатворцы,

У час калыханак вы склалі

Імя вясне, пчале і зорцы,

Усім добрым дзівам на зямлі. (А. Пысін)

 

Напэўна, ўжо матчына доля такая:

Сыноў гадаваць, выпраўляць у дарогу. (С. Грахоўскі)

 

Забудзь трывогу вечную сваю.

Прыляж, мая натомленая мама,

Як некалі ты мне, табе спаю. (Н. Мацяш)

 

Вярнуўшыся ў родную хату,

На родны прысеўшы парог,

Ты скажаш: "Дзень добры, мой тата!

Падумаць, прайшло столькі год..."

Маршчыністы твар усміхнецца

І скажа: "Мінаюць гады,

Але застаюцца навечна

Святымі - сям'я, дом, бацькі!" (А. Янкоўскі)

 

Ёй, маці, можна сказаць пра ўсё. (І. Шамякін)

 

Голас незнаёмага можа здзівіць,

Голас друга - на хвіліну спыніць,

Голас любай - сагрэць сонцам лета,

Голас маці - вярнуць з таго свету (М. Танк)

 

Але ўсё ж гэта вялікае шчасце - быць маць. (І. Шамякін)

 

Як сцвярджаюць і богі, і людзі, -

Шанаваннем бацькоў ахіні -

І цябе на зямлі добра будзе.

 І твае да прадоўжацца дні. (Т. Дзям'янава)

 

Калі нам бывае асабліва цяжка ў жыцці, мы заўсёды ўспамінаем маці. (Л. Дайнека)

 

У туманнасцях ускалмачаных,

Дзе касмічныя завірухі.

Нам прыпомняцца рукі матчыны,

Што люлялі калыску, рукі. (Р. Барадулін)

 

Матчыны пачуцці, яе настрой, яе хваляванні перадаюцца дзіцяці. (В. Вітка)

 

Непрыгожых мам і бабуль - не бывае. (Я. Брыль)

 

Бацька прыйшоў,

На парозе прысеў,

З працы нібыта вярнуўся дахаты:

- Што ж ты адрокся, сынок, як і ўсе?

Што ж не адведаеш таты? (М. Скобла)

 

Няма нічога лепшага за раніцу ў матчынай хаце. (М. Хведаровіч)

 

Матчыны рукі ніколі не чуюць цяжару свайго дзіцяці. (Р. Сабаленка)

 

Калі жывуць яшчэ бацькі,

Заўсёды знойдзеш ты прытулак.

Яны - твой тыл і паратунак,

Калі жывуць яшчэ бацькі. (А. Грачанікаў)

 

Я маці абавязан кожнай рыскаю,

Драўлянай лыжкаю, глінянай міскаю -

Усім. чым працы абавязан стол. (А. Куляшоў)

 

Маці шчаслівая сынам любуецца. (П.Панчанка)

 

Трэба дома бываць часцей,

Трэба дома бываць не госцем,

Каб душою ты стаў чысцей

І не страціў святое штосьці. (Р. Барадулін)

 

І колькі б разоў я ні вяртаўся ў творчасці да вобраза старой, па-народнаму мудрай жанчыны-маці - перш за ўсё мне ўспамінаецца свая. Нястомная, суровая і добрая. (Я. Брыль)

 

Адна, ля вярбы надламанай

Стаіць пасівелая маці,

Глядзіць і маўчыць, і чагосьці

Не можа ніяк зразумець. (П. Панчанка)

 

Найвышэйшая ўлада на свеце - матчына. (М. Лужанін)

 

Вось буслава гняздо над старай хатай

Вячэрнім, залатым агнём гарыць

І там, ля пуні, дзе вішняк калматы,

Сплятае сетку бацька мой стары. (У. Караткевіч)

 

Каб было ў цябе шчасця багата

І не скрэбліся кошкі ў душы,

Карані свае - маці і тату -

Нібы вока сваё, беражы. (Т. Дзям'янава)

 

Жанатыя і халастыя,

Успамінайце кожны раз,

Што ўсё жанкі крыху святыя,

Што маці нарадзіла вас. (С. Грахоўскі)

 

Маці заўсёды патрабавала ад нас гаварыць праўду, не ашукваць, не крыўдзіць слабых і паважаць старэйшых. (У. Дамашэвіч)

 

Самыя раннія - веснія воды,

Самыя познія - цені змяркання.

Самыя лёгкія - шчасныя годы,

Самыя цяжкія - слёзы расстання,

Самыя ціхія - сцежкі дубровы,

Самыя звонкія - родныя гукі,

Самыя чэрствыя - крыўдныя словы,

Самыя мяккія - матчыны рукі. (М. Танк)

 

У матулі стол не пустуе -

Чым багата, тым пачастуе. (Д. Бічэль)

 

І па якіх дарогах ні паеду,

І па якіх марах ні паплыву,

І дзе ні прыпынюся, - маці, ведай:

Тваім жыццём, табой адной жыву. (П. Панчанка)

 

Неадступным стала жаданне расказаць пра беларускую маму, беларускую матку, беларускую маці. (Ф. Янкоўскі)

 

Мы верым, што згінуць і войны, і зло,

Зямля наша стане шчаслівай самай,

Бо вы - наша праўда, цяпло і святло,

Любімыя мамы. (Х. Гурыновіч)

 

Ты, мама, да канца

Пакорліва-святая. (Я. Янішчыц)

 

А па шчацэ расхваляванай маці

Плыве ці то дажджынка, ці сляза. (С. Грахоўскі)

 

Рукі ў цябе добрыя, тонкія,

Літасцівая мама. (В. Вярба)

 

Я гляджу ў яе /маці/ вочы,

Што свецяцца шчасцем...

І хілюся да сэрца...

А трэба ўпасці

Перад ёю - нядужай, сівой -

На калені. (Н. Гілевіч)

 

Жаночае сэрца робіцца вялікае, як свет, калі яно чуе боль пакрыўджанага дзіцяці. (К. Чорны)

 

Амаль кожную ноч снілася маці. Маладая, вясёлая, клапатлівая, ласкавая. (І. Новікаў)

 

Як жывая паўстала ў памяці маці - маладая і прыгожая, але не такая прыветная і пяшчотная, як была заўсёды. (В. Быкаў)

 

Наведвайце бацькоў, пакуль яны жывыя,

Пакуль дымяцца коміны - нагрэйцеся ў бацькоў.

Калі адчай вякоў гайнёй ваўкоў завые,

Не трэба анікому ён, сум ля сляпых слупкоў. (Р. Барадулін)

 

Дзецям

Той дзень, лічы, завянуў пустацветам,

Калі ты пяць хвілін пашкадаваў,

Каб дзецям паказаць куточак свету,

І хараство людзей, і дрэў, і траў. (П. Панчанка)

 

Дзяцінства, дзяцінства. як роснае ранне

Ты хутка пад промнямі сонца мінаеш. (П. Броўка)

 

У маленстве - кожны паэт, кожны мастак. (В. Вітка)

 

Усё часцей дзяцінства сніцца, дзе б у дароге я ні быў. (П. Броўка)

 

Не для таго мы гадавалі дзяцей, каб яны пад старасць нам не памагалі. (І. Грамовіч)

 

Над ракой, што прабягае праз далёкае маленства

І забытыя легенды неяк зноў спыніўся я. (М. Танк)

 

Продкі

Калі жывуць яшчэ бацькі,

Заўсёды знойдзеш ты прытулак.

Яны твой тыл і паратунак,

Калі жывуць яшчэ бацькі. (А. Грачанікаў)

 

Мы жывём за бацькоў, за дзядоў і за прадзедаў,

Многа дадзена нам, многа спросіцца з нас. (П. Броўка)

 

Трэба дома бываць часцей,

Трэба дома бываць не госцем,

Каб душою не ачарсцвець,

Каб не страціць святое штосьці. (Р. Барадулін)

 

Дубамі адвечнымі продкі

Надзейна ў Айчыну ўраслі,

І вочы нябожчыцы цёткі

Валошкамі ў полі ўзышлі.

Вясковая вечная повязь

Вяртае жывых з забыцця.

Я - завязь, я - зерне, я - споведзь

Свайго разумення жыцця. (Л. Галубовіч)

 

Калі марнею ад нягод

І сэрцу цесна,

Я ўспамінаю радавод

І продкаў песні.

Яны ідуць за годам год

З мячом і плугам.

О мой нязводны род,

Ён моцны духам. (А. Пісьмянкоў)

 

Для кожнага лёсам адведзены

час для іспыту:

прыходзяць да нас у адведзіны

продкі з нябыту. (М. Аляхновіч)

Родная мова

Радкі беларускіх аўтараў пра родную мову.

 

Я - беларус, і я шчаслівы,

Што маці мову мне дала,

Што родных песень пералівы

І зблізку чую, і здаля.  (Н. Гілевіч)

 

Ніякае багацце людзей не бывае даражэйшым за іх родную мову. (Я. Колас)

Толькі праз родную мову чалавек можа стаць беларусам, бо ў ёй хімія і фізіка, гісторыя і батаніка, эканоміка і культура таго, што называецца нацыяй, народам. (Я. Сіпакоў)

Народ пранясе цябе, родная мова,

Святлом незгасальным у сэрцы сваім. (М. Танк)

Дзяды і бацькі нашу мову стваралі,

Каб звонка звінела, была, як агонь. (П. Броўка)

Мова - гэта вялікі народны скарб. Яе нельга не паважаць, як нельга не паважаць родны народ. (І. Мележ)

Не саромся, беларус, гаманіць па-свойму - на роднай мове бацькоў і дзядоў сваіх. Шануй сваю мову, шануй свае песні, свае казкі, звычаі і ўсё роднае - гэта спадчына дзядоў і вялікі нацыянальны скарб. Толькі тады цябе ўсе будуць шанаваць як чалавека, калі сам сябе будзеш шанаваць - калі не адкінеш свайго нацыянальнага ўласнага багацця. А першы скарб нацыянальны - гэта родная мова. (З. Бядуля)

Хто не шануе родную мову, той не шануе сябе самога, ні свой род, ні сваіх дзядоў-бацькоў, якія той жа мовай гаварылі. (В. Ластоўскі)

Яно добра, а нават і трэба знаць суседскую мову, але найперш трэба знаць сваю. (Ф. Багушэвіч)

Я закаханы ў матчыну мову, а ёю пахнуць хлеб і малако. (С. Грахоўскі)

Родная мова, быццам цэмент, звязвае людзей. Яна дае ім найлепшы спосаб разумець адзін аднаго, адной думкай жыць, адной долі шукаць. (Цётка)

Роднае слова - гэта першая крыніца, праз якую мы пазнаём жыццё і акаляючы нас свет. (Я. Колас)

 

Якія цудоўныя назвы і словы,

Якая цудоўная родная мова!

І ўсё мілагучна для слыху майго:

І звонкае "дзе", і густое "чаго". (П. Панчанка)

 

Трэба любіць, ведаць і шанаваць мову свайго народа і ўмець дасканала валодаць ёю. (Я. Колас)

 

Багата, родная ты мова,

Цябе стварыў і ўзнёс народ.

А вобразы якія ў словах,

А параўнанняў што за ўзлёт! (П. Броўка)

 

Родная мова, цудоўная мова!

Ты нашых думак уток і аснова! (У. Дубоўка)

 

Ігнараваць мову - гэта значыць ігнараваць народ, нацыю. (П. Пестрак)

 

Мова родная, мова дзядоў!

Іншай мовы мы ў сэрцы не чуем.

Мілагучнасцю любых нам слоў,

Быццам музыкай, душы чаруем. (Л. Геніюш)

 

Дала мне маці гэту мову,

Каб не нямым пайшоў у свет,

Дала мне маці гэту мову,

Як спадчыну і запавет. (А. Пысін)

 

Ад абразы, ад позірку злога,

Шлях заблытаўшы для наслання,

Неруш ранішні - матчына слова

Мне, як бору, цябе засланяць? (Р. Барадулін)

Пароль неўміручасці - родная мова. (П. Макаль)

 

Дык шануй, Беларус, сваю мову -

Гэты скарб нам на вечныя годы. (І. Грамовіч)

 

Любіце і шануйце, як святыню, роднае слова, з якім вас літасцівы Бог на свет пусціў. (Ф. Скарына)

 

Кажуць, мова мая аджывае

Век свой ціхі: ёй знікнуць пара.

Для мяне ж яна вечна жывая.

Як раса, як сляза, як зара. (П. Панчанка)

 

Хто адрокся мовы бацькоў сваіх, хто ўдзеў чужую апратку - той адышоў ад народу далёка-далёка. Ён чужы ў роднай вёсцы, у сваёй сям'і. І на яго браты глядзяць як на чужынца. (Цётка)

 

Не цурайцесь роднай песні

Ў шчасці і ў жалобе. (Я. Купала)

 

Ці плачу я, ці пяю,

Ці размаўляю з матуляю -

Песню сваю, мову сваю

Я да грудзей прытульваю. (П. Панчанка)

 

Незвычайнае хараство і зладжанасць чуецца нам у гучанні роднага слова. (А. Крывіцкі)

 

Хоць яго з поля, як зелле, высмоктвалі,

Не забывалася ў долі нясытае, -

Не забывалася ў долі нясытнае, -

Намі навечна ў насевак усыпана

Роднае слова. (М. Лужанін)

 

Хто забыў сваіх продкаў - сябе губляе, хто забыў сваю мову - усё згубіў. (У. Караткевіч)

 

Магутнае слова, ты, роднае слова!

Са мной ты на яве і ў сне. (Я. Купала)

 

Не забудзьма ж нашчадкам сваім

Перадаць у нязменнай красе

Наша добрае слова. (А. Вялюгін)

 

Ведай: роднае слова грымела

У крывавым агні барыкад,

За свабоду адважна і смела

Заклікала ў паход, як набат. (Н. Гілевіч)

Дарагая, магутная мова народа майго! Ты жыць вечна будзеш! ("Полымя")

 

У бліндажы, ў траншэі вузкай,

Хоць бой упарты бушаваў,

А роднай мовы беларускай

Ніколі я не забываў. (П. Прануза)

 

Можа, мовы чужой навучуся,

Каб суседзяў гасцінна вітаць,

Але толькі на ёй, беларускай,

Буду людзям аб долі спяваць. (Л. Геніюш)

 

Хто ж нас абакраў зухавата?

Хто ў душах святое забіў?

Ніхто без віны вінаватай

Адвечную мову зрабіў? (В. Жуковіч)

 

 

Кніга

Выказванні пра кнігу

Кожны з нас памятае прачытаную ў юнацтве першую кнігу. (Я. Скрыган)

 

А наогул я люблю чытаць. (І. Шамякін)

 

Я вярнуўся дадомы з прывычкай многа чытаць. (К. Чорны)

 

Праходзілі вякі, адыходзілі ў нябыт пакаленні, знікалі магутныя дзяржавы. а кніга - вялікае цуда, створанае чалавечым розумам, - жыла, хвалявала сэрцы, абуджала думку. (С. Александровіч)

 

Бясследна нішто не міне,

Гісторыя слова адродзіць.

Ты — мост,

па якім да мяне

Мінуўшчына ў госці прыходзіць.

Мільгаюць старонкі твае —

I мы размаўляем з вякамі,

I продак да нас дастае

Радкамі, нібыта рукамі.

Учора і сёння —

Штодня —

У люты мароз і ў адлігу

Стварае людская радня

Жыцця непаўторную кнігу.

Мы пішам адменным пяром,

Што ўручана родным народам.

Пілот у нябёсах —

крылом,

Араты на полі —

нарогам.

Мы — словы такога пісьма,

Якое ў вяках не сатрэцца.

Ты — мост,

па якім нездарма

Іду я з патомкам сустрэцца.(П. Макаль)

 

Сярод хаты -

Стол для частунку, для бяседы,

А на сцяне - рог паляўнічы

І стрэльбіна старога дзеда,

І побач - з кнігамі паліца.

Я ўзяў адну, без пераплёту,

Відаць, шмат па руках хадзіла,

Відаць, чыталася з ахвотай...

"Мой родны кут, як ты мне мілы.." (М. Танк)

 

Псалтыр, пакрытую няжорсткай бурай кожай,

Я ўзяў і срэбныя засцёжкі адамкнуў,

Перачытаў радкі кірыліцы прыгожай

I воску з ладанам прыемны пах пачуў. (М. Багдановіч)

 

З паглядам,

дзе мары вялікія спелі,

жаданні —

пасобіць айчыне хоць крышку,

каб ластаўкай

родныя словы запелі,

і родныя словы,

і першыя кніжкі. (М. Дукса)

 

Казалі, — рукапісы не гараць,

А я аднойчы бачыў, як гарэлі

У печы Галубковы акварэлі,

Як вершы адпраўлялі паміраць,

Сагрэтыя яшчэ жывым дыханнем,

I ласкаю, і трапяткім каханнем,

А кажуць, — рукапісы не гараць. (С. Грахоўскі)

 

Ёсць рукапісы, змест якіх сцярты, ледзь знаць,

Ці нат другі напісан сэнс бязбожна.

Іх палімпсестамі прынята здаўна зваць,

І першы іхні змысл пайме не кожны. (У. Жылка)

 

Беларусь

Вершаваныя і празаічныя радкі пра Радзіму.

Радзіма мая дарагая,

Красуйся і вечна жыві! (А. Бачыла)

 

О Радзіма, табой напоўнена сэрца да краю!.. (П. Панчанка)

 

Хіба ж ёсць у свеце шчасце лепшае, як пад небам бацькаўшчыны жыць? (В. Вітка)

 

Яснага блакіту табе. зямля бацькоў, родны кут! (Р. Барадулін)

 

Зямля Радзімы! Ў сэрцы боль салодкі

Хто не адчуў, сустрэўшыся з табой? (А. Звонак)

 

Няхай краса любімае зямлі

У задушэўнай песні адгукнецца. (А. Астрэйка)

 

Хай праменяцца дні,

Беларусь, над тваімі палямі,

Зелянеецца рунь,

Наліваецца колас цяжкі. (Г. Пашкоў)

 

Любіце гэтую святую зямлю аддана і да канца. Іншай вам не дадзена, дый не патрэбна. (У. Караткевіч)

 

Будзеш ты свабодная навекі,

Дарагая наша Беларусь!  (П. Панчанка)

 

Беларусь - мая радзіма,

Любы сэрцу твой прастор. (М. Калачынскі)

 

Малюнкі бацькаўскай зямлі!

Нічым вас з памяці не сцерці. (П. Глебка)

 

Дзівос на планеце, я знаю, багата,

Ды толькі чамусьці прыходзяць у сны

Сцяжынка лясная, за рэчкаю хата,

Дзе ўранні над лугам плывуць туманы. (А. Бачыла)

 

Беларусь мая, сонца,

 Дарагая і родная маці! (У. Караткевіч)

 

Дзе прайшло маленства. там пачынаецца Радзіма. (К. Чорны)

 

Беларусь - мая маці і мова, паветра і хлеб. (А. Вялюгін)

 

Ты радасць мая, Беларусь.

Ты гора маё і пакута

І ад цябе я ніколі

Не адцураюся,

Не адракуся! (П. Панчанка)

 

Не ржавее і не паддаецца пазалоце толькі адно пачуццё - Любоў: да зямлі, якую называеш Радзімай, да народа, якому служыш, і да дзяцей. якіх нарадзіў. (І. Шамякін)

 

Матчынай зямлі карэнні

Ніколі не адпусцяць нас. (П. Панчанка)

 

Мая радзіма - жытні колас,

Сінь мурагу. язміну цвет. (Е. Лось)

 

Быць чалавекам на зямлі

Зямля бацькоў дала мне права. (Р. Барадулін)

 

Усе мае думкі з табою, Айчына,

Усе мае думкі з табою, зямля! (Е. Лось)

 

Беларусь-радзіма, вольная старонка.

Вольным тваім далям краю не відаць. (А. Русак)

 

Я радасць сваю не стрымаю -

І песня ўзлятае сама:

Мне лепей ад роднага краю

Нічога на свеце няма. (А. Бачыла)

 

Для радзімы-маткі сіл сваіх не пашкадую. (Я. Колас)

 

Люблю бязмежна прадзедаў зямлю,

Руплівую і мужную краіну. (М. Лужанін)

 

Відаць, сама прырода нараджае музыку роднай зямлі. (І. Навуменка)

 

І ў марозы лютыя,

І ў такім уборы

Да чаго ж вы любыя,

Родныя прасторы! (Н. Гілевіч)

 

Беларусь, на ўсёй, на вялікай планеце

Свой пачэсны пасад ты даўно заняла. (П. Броўка)

 

Беларусь, азёрнай, і жытнёвай,

І зубрынай нараклі цябе. (К. Камейша)

 

Век сонцу яркаму свяціць

Над бацькаўшчынай нашай. (М. Танк)

 

Зямлю бацькоў я так люблю,

Што ненавідзець маю права. (Р. Барадулін)

 

Край мой беларускі, край!

дай мне прыгарнуцца, дай

Да твайго ляснога вераснога долу. (Н. Гілевіч)

 

Ты сагравала і натхняла,

Хоць ад цябе я быў здаля,

Зямля Заслонава, Купалы,

Якуба Коласа зямля. (А. Александровіч)

 

І пакуль нада мной наша роднае неба -

Аніякі мяне не палохае лёс. (А. Бачыла)

 

Беларусь! Зялёная, залатая!

Край мой светлы, што выпіў мора пакут!

Да апошняй бярозы благаслаўляю

Светлы дзень, калі я нарадзіўся тут. (У. Караткевіч)

 

Я думаю: які цудоўны свет і якая прыгожая наша краіна (В. Вольскі)

 

Пакуль сонца не згасне,

Пакуль свецяцца зоры,

Беларусь не загіне,

Будзе жыць Беларусь! (П. Панчанка)

 

Старадаўняй Літоўскай Пагоні

Не разбіць, не спыніць, не стрымаць. (М. Багдановіч)

 

Родны край, дарагая маці-Радзіма... Ты вечна будзеш свяціць для нас сваімі яснымі зорамі. узыходзіць ласкавым сонцам, звінець бадзёрай неўміручай матчынай песняй. Табе да канца жыцця мы прысвячаем свае лепшыя словы і пачуцці, свае справы і задумы. (П. Прыходзька)

 

Нават страціўшы зрок,

Абыйду я паўсвету,

А да родных мясцін шлях заўсёды знайду. (П. Броўка)

 

Выдатныя людзі Беларусі

Спытайце ў сённяшняй моладзі (ды і не толькі ў іх, нават у настаўнікаў), каго са знакамітых беларусаў яны могуць назваць. Спачатку людзі ўспомняць пісьменнікаў і паэтаў (Колас, Купала і г.д.), потым, магчыма, спартсменаў, палітыкаў, артыстаў, успомняць з гісторыі Вітаўта і Скарыну. У лепшым выпадку вам назавуць 10-15 прозвішчаў.      

Між тым Беларусь багатая на таленты. І ў дадзеным раздзеле я паспрабую пашырыць кругагляд сваіх чытачоў на яшчэ колькі прозвішчаў. Думаецца, пра многіх вы і не ведалі. На беларускай зямлі нарадзілася шмат таленавітых людзей, і нам ёсць, кім ганарыцца. І, можа, не ўсе з іх па нацыянальнасці беларусы, аднак наша дзяржава заўсёды славілася гасціннасцю і цярплівасцю да розных народаў.

 

Казімір Семяновіч - вынаходнік шматступеннай ракеты (1651 г.), аўтар кнігі "Вялікае мастацтва артылерыі".

Якуб Наркевіч-Ётка - адкрывальнік электраграфіі і бездротавай перадачы электрычных сігналаў.

Ігнат Дамейка - народны герой Чылі, заснавальнік універсітэта ў Сант'яга.

Герман Нінкоўскі - выдатны нямецкі матэматык і фізік.

Аляксандр Кавалеўскі  даказаў эвалюцыйнае адзінства храбетных і бесхрабетных жывёлаў. Ягоны брат Уладзімір - заснавальнік эвалюцыйнае палеанталогіі.

Бенедыкт Дыбоўскі ўпершыню апісаў жывёльны свет Байкала, Амура, Камчаткі.

Ян Чэрскі - геолаг, яго імем названа горная січтэма - храбет Чэрскага.

Тадэвуш Касцюшка - нацыянальны герой ЗША, яго імем названа самая высокая гара ў Аўстраліі.

Жыгімонт Мінейка - нацыянальны герой Грэцыі.

Аляксандр Булатовіч -  герой вайны Эфіопіі супраць італьянскіх каланізатараў.

Мікалай Судзілоўскі - прэзідэнт-сенатар Гавайскіх астравоў.

Леў Арцымовіч - вучоны ў галіне кіравання тэрмаядзернага сінтэзу.

Аляксандр Чыжэўскі - заснавальнік геліябіялогіі.

Аляксандр Маліноўскі - стварыў падмурак кібернетыкі.

Оскар Мілаш - французскі і літоўскі пісьменнік.

Гіём Апалінер - французскі паэт, яго траюрадны брат - беларускі празаік Карусь Каганец.

Павел Сухі - авіяканструктар.

Уладзіслаў Старэвіч - пачынальнік лялечнай анімацыі.

Элаіза Ажэшка - польская пісьменніца.

Язэп Крашэўскі - польскі пісьменнік, літаратурная спадчына якога налічвае 600 тамоў.

Язэп Пілсудскі называў сябе ў маладосці беларусам.

Рафал Чарвякоўскі - бацька польскай хірургіі.

Андрэй Чохаў - адліў Цар-пушку.

Клім Міхайлаў са Шклова стварыў іканастас Смаленскага сабора ў Маскве.

Фадзей Булгарын - літаратар.

Балерыны Азарэвіч са Шклова стварылі расійскую балетную школу.

Леў Шчэрба - галава ленінградскай фаналагічнай школы.

Восіп Казлоўскі - аўтар першага расійскага гімна.

Восіп Гашкевіч - першы консул Расіі ў Японіі, аўтар першага японска-рускага слоўніка.

Астап Красновіч стварыў першы санскрыта-рускі слоўнік.

Эдвард Пякарскі - "бацька" якуцкай літаратуры, стварыў першы слоўнік якуцкай мовы.

Фёдар Плявака - знакаміты адвакат.

Рыгор Гром-Грымайла - падарожнік і заолаг.

Язэп Зарыцкі і Ян Багінскі - будаўнікі портаў Рыга і Кранштат.

Ілля Капіевіч стварыў шрыфт, якім мы зараз карыстаемся (некалькі дзесяцігоддзяў пры Пятры І яго называлі "беларускай азбукай"), быў настаўнікам у Пятра І, увёў у кнігадрук арабскія лічбы, апублікаваў у 1700 г. басні Эзопа, апублікаваў першую карту зорнага неба.

Лары Кінг - амерыканскі тэлевядучы.

Шмуль, Арон і Іцхак Ванскаласеры - стваральнікі амерыканскай кінакампаніі Warner Bros. (іх бацькі родам з Беларусі).

Луіс Маер і Самуэль Голдвін - заснавальнікі і кіраўнікі амерыканскай кінакампаніі Metro Goldwyn Mayer.

Міхаіл Мікешын - скульптар.

Аляксандр Рыбак - нарвежскі выканаўца беларускага паходжання.

 

Кампазітары

Міхаіл Глінка, Станіслаў Манюшка, Мікалай Рымскі-Корсакаў, Мадэст Мусаргскі, Дзмітрый Шастаковіч, Ігар Стравінскі.

 

Мастакі

Казімір Малевіч, Яраслаў Ісачоў, Марк Шагал, Георгій Нізкі, Яўсей Майсееў, Надзея Хадасевіч-Лажэ.

 

Першадрукары

Іван Фёдараў. Францыск Скарына, пётр Мсціславец, Ян Ліцвін - лонданскі першадрукар.

 

Літаратары

Фёдар Дастаеўскі, Дзмітрый Пісараў, Міхаіл ісакоўскі, Аляксандр Твардоўскі, Яраслаў Смелякоў, Юрый Алеша, Яўген Яўтушэнка, Аляксандр Грыбаедаў, Аляксандр Грын, Уладзімір Высоцкі.

 

Акцёры

Інакенцій Смактуноўскі, Васіль Качалаў, Вадзім Кірыленка, Кірк Дуглас (амерыканскі акцёр, яго карані - гомельскія, бацька Майкла Дугласа).

 

Пісьменнікі-юбіляры

Каляндар юбілейных дат

 

кастрычнік:	90-годдзе з дня нараджэння Івана Пташнікава
	85-годдзе з дня нараджэння Мікалая Чаргінца
лістапад:	140-годдзе з дня нараджэння Якуба Коласа
	135-годдзе з дня нараджэння Цішкі Гартнага
снежань:	100-годдзе з дня нараджэння Алены Васілевіч
	75-годдзе з дня нараджэння Алеся Разанава
студзень:	75-годдзе з дня нараджэння Навума Гальпяровіча
люты:	130-годдзе з дня нараджэння Максіма Гарэцкага
	215-годдзе з дня нараджэння Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча
сакавік:	105-годдзе з дня нараджэння Алеся Бачылы
	75-годдзе з дня нараджэння Генадзя Пашкова
	70-годдзе з дня нараджэння Уладзіміра Бутрамеева
красавік:	80-годдзе з дня нараджэння Мар’яна Дуксы
май	140-годдзе з дня нараджэння Янкі Маўра
	85-годдзе з дня нараджэння Уладзіміра Карызны

Калі ласка, у хату…

Усе мы з хат,
Усе мы з цішыні,
З бабуліных, дзядуліных далоняў...

 

Гэты раздел будзе карысны ўсім, бо тут змешчана інфармацыя аб побыце нашых продкаў, іх традыцыях, святах, прыметах і павер’ях, адзенні, хатніх прыладах, народныя выслоўі на розныя выпадкі жыцця.

Беларуская вышыўка

Мал1.Вышыўка процягам. Фрагмент фартуха. Вёска Пасека Старадарожскага раёна

У асобную зону вылучаюць вышыўку Цэнтральнага рэгіёна. У канцы 19 — пачатку 20 ст. традыцыйнае геаметрычнае нашыванне было распаўсюджана ад Пухавіцкага раёна на поўначы да Лунінецкага на поўдні і ад Клічаўскага раёна на ўсходзе да Клецкага на захадзе. Паводле асаблівасцей вышыўка гэтага рэгіёна працягвае традыцыі старажытных палескіх узораў. Традыцыйная вышыўка найбольш захавалася сярод насельніцтва Клецка-Капыльскага, Салігорска-Лунінецкага, Старадарожска-Пухавіцкага, Клічаўскага арэалаў. Клецка-Капыльскім вышыўкам уласціва строгая дакладнасць геаметрычных узораў, у аснове якіх часта ўжываліся паралельныя лініі апісаных ромбаў, выкарыстанне тэхнікі набору, своеасаблівай лікавай аднабаковай гладзі, арнітаморфная арнаментыка ручнікоў, падобная да крулевецкіх (Сумская вобласць) украінскіх тканін. Вышыўкі Старадарожскага раёна адрозніваюцца яркімі мастацкімі асаблівасцямі, беззаганнасцю тэхнічнага выканання дробнага ромбагеаметрычнага ўзору. Адмысловая стылістычная інтэрпрэтацыя традыцыйных узораў склалася на тэрыторыі Салігорскага, Лунінецкага раёнаў. Тут упрыгожвалі рукавы жаночых кашуль падоўжнымі і папярочнымі бардзюрамі, асноўны чырвоны колер дапаўнялі сінім, нярэдка ўключалі ў арнамент старажытныя салярныя матывы (крыжы і інш.). На ўсходзе Цэнтральнага рэгіёна (Клічаўскі раён) вышыўкай упрыгожвалі традыцыйнае адэенне і ручнікі (папярочнае нашыванне-набор, каляровая мярэжка насцілам, крыжык). У арнаменце адлюстраваны даўнія і больш познія геаметрызавана-раслінныя матывы.

На Магілёўшчыне ў параўнанні з Гомельшчынай не назіраецца падобнай тыпалагічнай варыяцыйнасці вышыўкі. Аднак і тут бытавалі зоны з пэўнымі мастацка-стылістычнымі асаблівасцямі: вышыўка Клімавіцкага, Крычаўскага раёнаў з дакладнымі формамі строга рытмічных стылізавана-раслінных кампазіцый на адзенні, ручніках. Традыцыйныя вышыўка Магілёўскага раёна характарызуюцца спалучэннем тэхнікі нацягу і роспісу, тонкімі графічнымі лініямі строга геаметрычнага арнаменту. Асаблівасць вышыўкі Мсціслаўшчыны — у шырокіх геаметрычных чырвона-чорных вышытых крыжыкам бардзюрах на наплечніках жаночых кашуль. Устойлівасць кампазіцыйнай пабудовы ўласціва вышыўцы Касцюковіцкага раёна, сеткавы арнамент якіх выкананы дэкаратыўнымі злучальнымі швамі, крыжыкам.

Мал2. Вышыўка крыжыкам. Рукаў кашулі. 1900-я гады. Вёска Кляевічы Касцюковіцкага раёна

На Усходнім Палессі вышыўцы характэрна больш яўная эвалюцыя традыцыйных узораў, разнастайнасць прыёмаў, каларыту, шырокае ўжыванне раслінных узораў. Характэрныя асаблівасці вышыўкі склаліся на Тураўшчыне, у цэнтральных раёнах паўднёва-ўсходняй часткі рэгіёна. У вышыўцы Тураўшчыны (Жыткавіцкі, Лельчыцкі раёны) выразна прасочваюцца тры арнаментальныя пласты, якія паслядоўна зменьвалі адзін аднаго: у пачатку 20 ст. манахромнае (чырвонае, белае) геаметрычнае шво выцеснілася вышыўкай раслінных узораў у выглядзе буйных дэкаратыўных руж чырвона-чорнага колеру; з 1930-40 гг. пашыраны паліхромныя раслінныя ўзоры ў тэхніцы адвольнай гладзі.

Асобны тып вылучаецца на тэрыторыі Цэнтральнага Палесся (Калінкавіцкі, Светлагорскі, Ельскі, Мазырскі раёны), адметнасць якога ў яркай дэкаратыўнасці ўзораў, гарманічным спалучэнні геаметрычных і раслінных форм, абмаляванні шырокага асноўнага бардзюра разрэджаным падузорам. Ва ўзорах традыцыйнага шва 19 ст. пераважаў манахромны чырвоны каларыт, у больш позняй вышыўкі крыжыкам ён дапаўняўся чорным колерам. На Паўднёва-Усходнім Палессі (Брагінскі, Хойніцкі, Лоеўскі раёны) вышыўка прадстаўлена пераважна расліннымі чырвона-чорнымі ўзорамі на адзенні, ручніках, настольніках (абрусах), коўдрах, фіранках. Асноўныя тэхнічныя прыёмы — крыжык, гладзь, ажурнае расшыванне.

Мал.3 Вышыўка крыжыкам. Фрагмент ручніка. Вёска Карма Добрушскага раёна

 

Заходнепалескай вышыўкай багата аздаблялі традыцыйныя прадметы народнага адзення — наміткі, фартухі, жаночыя і мужчынскія кашулі. Паводле характару арнаментальнага комплексу вылучаюць вышыўкі Кобрыншчыны, Маларытчыны, Брэсцкага раёна. Вышыўка Кобрынскага, Жабінкаўскага раёнаў узбагацілі народнае мастацтва вытанчаным дробнаўзорыстым геаметрычным арнаментам у тэхніцы процягу. Кампазіцыя традыцыйна складаецца з некалькіх вузкіх бардзюраў чырвонага колеру з тонкімі лініямі сіняга або чорнага колеру. На поўдні Кобрыншчыны ў 1-й палове 20 ст. было пашырана аздабленне жаночага касцюма аплікацыяй з каляровага саціну. Спецыфіка вышыўкі Маларытчыны — у шчыльным, амаль дывановым запаўненні арнаментальнай паласы (узор выяўляўся прасветамі фону), класічнай трохчасткавай кампазіцыяй (цэнтральны бардзюр у абрамленні больш вузкіх); своеасаблівая манументальнасць нацяганых узораў падмацоўвалася насычаным чырвона-карычневым каларытам. Вышыцы ў асобных вёсках Брэсцкага раёна (в.Прылукі і інш.) уласціва выкарыстанне баваўняных нітак чорнага або карычнева-чырвонага колераў, адмысловыя геаметрычныя кампазіцыі ў выглядзе шырокіх нацяганых па вертыкалі ці дыяганалі палос.

 

Мал.4 –мал.12

Галаўныя ўборы

Беларускім дзяўчатам была ўласціва агульная ўсходнеславянская прычоска, пры якой валасы зачэсвалі гладка на прамы прабор і на патыліцы запляталі ў 1–2 касы. Прычым трэба адзначыць, што на большай частцы тэрыторыі Беларусі для дзяўчат не мела ніякай розніцы і значэння пляценне валасоў у 1 ці ў 2 касы. Толькі ў прыгранічных з Расіяй паветах паўночнай Беларусі (Полацкі, Верхнядзвінскі і Лепельскі) у дзяўчат пераважала прычоска ў адну касу, а на поўдні Палесся – у дзве касы. Заплеценыя ў косы валасы пакідалі звычайна свабодна звісаючымі ўздоўж спіны або абкручвалі вакол галавы ў выглядзе вянка.

Жаночыя галаўныя ўборы канца XIX– пачатку XXст. шыліся ў асноўным з фабрычных тканін з шырокім выкарыстаннем для іх аздобы стужак, тасьмы, вышыўкі. У святы дзяўчаты ў косы ўпляталі стужкі фабрычнага вырабу – «каснікі», «укоснікі», «закоснікі», «стужкі», а ў штодзённым абыходзе проста акройкі каляровай матэрыі – «плёткі», «уплёткі», «стужкі», «пахісткі». Звычайна ў касу ўпляталі па адной стужцы-касніку і толькі на Палессі па святах – адначасова па 3-5 рознакаляровых стужак. Часам касу запляталі не да канца, а пакідалі амаль напалавіну расплеценай. Відаць, гэта агульнаславянская рыса ў беларускай дзявочай прычосцы, таму што ў балгар існуе звычай таксама недаплятаць касу.       

  Мал1.

Галаўныя ўборы і прычоскі раней за ўсё падвергліся ўздзеянню гарадской моды. У пачатку XX ст. у блізка размешчаных ад гарадоў вёсках Віцебшчыны і раёнах, дзе было найбольш развіта адыходніцтва, многія дзяўчаты кос па святах не запляталі, а на гарадскі лад закручвалі валасы на патыліцы ў пучок («куклу», «куксу», «гулу») і замацоўвалі іх шпількамі або драўлянымі грэбенямі. Аднак штодзённай прычоскай і ў гэтых месцах заставалася ўсё-такі заплятанне валасоў у косы.

Мал.2   

У цёплую пару года і ў хаце дзяўчаты не насілі ніякіх галаўных убораў. Непакрытыя валасы лічыліся ў беларусаў, як і ва ўсіх усходніх славян, адзнакай дзявоцтва. Таму такія старажытныя дзявочыя галаўныя ўборы, як вянкі, не мелі верху, а галаўныя павязкі («шырынкі», «ручнікі», «скіндачкі») у выглядзе вузкага ручніка з арнаментаванымі канцамі або налобнікам павязваліся такім чынам, што не закрывалі валасоў на макушцы. Шырыня дзявочых галаўных павязак была каля 30 см, даўжыня – 1-1,2 м. Пры павязванні яны заўжды складваліся ўдвая і завязваліся вузлом на патыліцы. У вёсцы Славань Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці «скіндачка» рабілася звычайна з кавалка белай куплёнай тканіны, да канцоў якога прышываліся рознакаляровыя стужкі.

 

У сярэдзіне XIX ст. дзявочыя галаўныя павязкі былі шырока распаўсюджаны на ўсёй Беларусі, аднак к канцу ХІХ ст. амаль поўнасцю былі выцеснены хусткамі.

У Гомельскім павеце Магілёўскай губерні ў канцы XIX ст. паверх заплеценых у косы валасоў дзяўчаты насілі складзеную па дыяганалі палоскай хустку, якую завязвалі ў выглядзе вянка з вісячымі ззаду канцамі. Такім жа чынам павязвалі дзяўчаты хусткі ў канцы XIX – пачатку XX ст. і ў Клімавіцкім павеце Магілёўскай губерні. Толькі ў некаторых вёсках гэтага павета дзяўчаты ў складзеную палоскай па дыяганалі хустку ўкладалі яшчэ кавалкі кардона або лубу шырьшёй 10-15 см i памерам па аб’ёму галавы. Канцы хусткі завязвалі ззаду на вузел.

У пачатку XX ст. дзявочыя галаўныя павязкі былі распаўсюджаны толькі ў Клімавіцкім павеце Магілёўскай губерні і Бабруйскім павеце Мінскай губерні.

У вёсцы Узлогі Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (на мяжы з Расіяй) на святы дзяўчаты павязвалі «бахмару» (відаць, ад слова «бахрама») – нешырокую павязку з тонкага адбеленага палатна. «Бахмара» ўпрыгожвалася кругом невялічкімі кутасікамі («пуклямі») з чырвоных і чорных бумажных нітак і моцна крухмалілася. Яна складвалася па даўжыні ў два разы і завязвалася вакол галавы вузлом на патыліцы.

У канцы XIX – пачатку XX ст. у летнюю пару дзяўчаты хадзілі звычайна з непакрытай галавой. Хусткі завязвалі толькі ў час палявых работ, каб прыкрыць галаву ад сонца, на святы і ў дарогу. У такіх выпадках складзеныя па дыяганалі хусткі павязвалі пад падбародак або вакол галавы, завязваючы канцы зверху задняга касячка хусткі (рыс. 9, г). У святы яркія каляровыя хусткі павязвалі пад падбародак, пакідаючы спераду частку валасоў адкрытай. У Гродзенскай губерні да павязаных святочных хустак дзяўчаты прымацоўвалі па 2 букеты жывых або штучных кветак.

У кан. XIX – пач. XX стст. у вёску таксама ўсё шырэй і больш пачалі пранікаць стандартныя фабрычныя вырабы. Яны пачалі выцясняць мясцовыя традыцыйныя, якія ў асноўным засталіся толькі ў сцэнічных касцюмах. У сучасны момант галаўныя ўборы шырока завозяцца і з-за мяжы, разлічаныя на ўзрост тых, хто іх будзе насіць, і на сезонны перыяд. У многіх выпадках нацыянальныя рысы ў іх цяжка адрозніць.

Мал. 3 Брыль - летні мужчынскі галаўны ўбор беларусаў. Вырабляўся з саломы, мятліцы, лазы,  (плеценыя, летнія), з воўны (насілісь у любы час). Палі ў брыля, звычайна, шырыней каля 4-10 см., верх у выгляддзе цыліндра, вышыней 8-10 см.

 

Магерка - гэта сярэдневекавы мужчынскі галаўны ўбор, папулярны ў 16-19 стагодзях у Беларусі. Насіўся круглый год. 

Мал.4